خالی

سازسازی…

مقدمه

موسیقی را شاید بتوان احساسی ترین هنر بشر دانست که همیشه با او بوده و در لحظات شادی، اندوه، رزم و بزم چون مونسی صبور به او امید، نشاط، هیجان و آرامش بخشیده است. انسان برای تجلی بخشیدن به احساس خود در قالب موسیقی، نیاز به ابزار دارد و این ابزار به اشکال و گونه های مختلف ساخته و پرداخته شده و می شود. شکل و آوای سازها تحت تاثیر فرهنگ ها قرار داشته و از روحیات مردمان سازنده آنها نشاط می گیرد. حضور موسیقی و ابزار آلات آن در زندگی انسان را می توان در نقوش آثار تاریخی بر جای مانده بر صخره ها و یا نقوش اجرا شده بر روی ظروف باستانی رصد نمود. یکی از مشهور ترین و در عین حال واضح ترین این نقوش، تصویری است از یک گروه موسیقی ترسیم شده بر جام ارجان متعلق به نیمه دوم هزاره اول قبل از میلاد حک شده است. در این نقش گروهی از هنرمندان، ترسیم شده نوازندگان با سازهای کوبه ای، زهی، بادی به اجرای موسیقی مشغول هستند.

 

 

از آن زمان که بشر توانست صدا را درک نماید تفکر و اندیشه موسیقیایی او نیز به موازات ضرورتها ،ابزار و آلات ,مخصوص به خود را خلق نمود . با نگرشی اجمالی بر کتب تاریخی می توانیم به این نتیجه دست یابیم که اکثریت سازهای ساخته شده توسط پیشینیان چه از لحاظ ساختار صنعتی و چه از نظر ساختار صدایی نشات گرفته, از ذهنیت ،تفکر و فرهنگ مردم آن اقلیم بوده است . در این مرحله از تاریخ سازهایی به وجود آمده غالبا از سنگ ، چوب، استخوان انسان یا حیوانات ، شاخ چهار پایان, و پوسته سخت تنان دریایی بوده است. با پژوهشهای انجام شده در این سازها توسط باستان شناسان، مشخص گردیده که مواد تشکیل دهنده هر ساز رابطه مستقیمی با اقلیم و شرایط آب و هوایی منطقه دارد. یعنی سازهای یافت شده در مناطق نزدیک به دریا بیشتر از پوست سخت تنان و در مناطق کوهستانی بیشتر سازها, از شاخ چهار پایان و در مناطق پست و هموار سازها از چوب ساخته می شده است . در نتیجه در مواد تشکیل دهنده سازها در سرزمین های مختلف باعث ایجاد صداهایی متفاوت در سازهای , هر منطقه گردیده که امروزه این امر را در موسیقی محلی ایران مشاهده می کنیم. به عنوان مثال, جنس سازهای شمالی ایران تفاوت عمده ای با ساز های غرب ایران دارد . در ایران سازهائی چون رباب، بربط، تنبور، دف،ارغنون، چنگ، سرنای، شیپور، چغانه قدمتی سه هزارساله دارند. سازهای ایرانی ازنظر شکل تولید صوت به سازهای زهی، بادی و کوبه‌ای و ازنظر جنس به سه گروه فلزی، سفالی وچوبی طبقه بندی می‌شوند.

تعریف

سازسازی یا سازگری به معنای ساختن ساز و ابزار موسیقی است. سازسازی از شاخه‌های موسیقی و صنایع‌دستی به‌شمار می‌آید. هنر سازسازی را می‌توان چکیده‌ای از درودگری، زرگری، معرق، نوازندگی و … دانست.

در هنر ساز سازی استفاده از مصالح بوم آورد نیازهای روحی ، روانی ، عاطفی و از طرفی آئین ها همچنین ذوق زره بین و موشکاف ایرانی از عوامل خلق اثر هنری می باشد.  صدای ساز، شناسنامه ذوق و ظرافت نیاکانمان در طول اعصارو قرون است. صناعت و فنون این هنر نمونه ای بی بدیل از کارکرد و زیبایی شناسی است.  شاخهای پر پیچ و تاب قوچهای مناطق ایران ، پوست بره مناطق مختلف ، گردوی کوههای سر به فلک کشیده و جنگلها ، توت مناطق کویری ، صدف دریاهای شمال و جنوب ، استخوان قلم پای شتر بیابانهای گرم … سازی است خوش خوان که تاریخ مصوت ماست. هنر شریف ساز سازی در نوع خود چکیده ایست از هنر هایی چون درود گری ، زرگری ، معرق ، ….. و نوازندگی که آن را در جایگاه کاربردی ترین هنر ها قرار داده. زمزمه برخاسته از سرانگشتان هنرمند نوازنده که جانمان را می نوازد، همه مدیون تلاش هنر مند ساز ساز است.  تیشه عشق اش هر لحظه بیستونی در جانمان برمی افرازد.

 

همدان در حوزه ساخت ساز از نظر تعداد هنرمندان شاغل و تنوع آثار و کیفیت محصول فعال است اما با این وجود بسیاری از کارگاه‌های آن تجهیز نیست.

 

تاریخچه

تقریباً در همه نظریات ارائه شده در مورد چگونگی پیدایش ساز، کوبیدن به اعضای بدن و پایکوبی به عنوان نخستین امکانات مورد استفاده انسان برای خلق موسیقی، معرفی شده‌است. پس از دستیابی به ابزار، انسان طریقه ساخت سازهای ابتدایی را آموخت. به عنوان مثال کُنده و تنه درختان را خالی کرد و آن را به عنوان ساز یا وسیله‌ای برای ارسال پیام از طریق ضربه‌های قراردادی، مورد استفاده قرار داد. در قدیمی‌ترین گروه‌بندی سازها که به دو فرهنگ کهن چین و هندوستان تعلق دارد، ۸ وسیله ایجاد صدا وجود دارد که عبارتند از: پوست حیوانات، سنگ، فلز، گِل پخته (سفال)، ابریشم، چوب، نی، کدوی غلیانی

حضور سازهای موسیقی را می‌توان در آثار تاریخی، نقش‌ها و ظروف باستانی جستجو کرد. یکی از آثار مشهورِ یافته شده در این زمینه، تصویر گروهی از نوازندگان است که بر «جام ارجان» متعلق به نیمه دوم هزاره اول پیش از میلاد، نقش بسته‌است. بر اساس نظریه‌های سازشناسی «سازهای مختلف در کشورهای گوناگون جهان به دست یک سازنده ساز ساخته نشده بلکه مانند زبان و دیگر پدیده‌های اجتماعی که در دنیا سنت شده، مانند غذا و لباس مردمان، همراه با نیازهای انسان‌ها تکامل یافته و سازندگان اولیه آن فرد نبوده و طی هزاران سال تکامل یافته و هر سازی با ذائقه‌ای ملی نقش بارز خود را تاکنون ایفا کرده‌است.

سازهای ایرانی مانند رباب، بربط، تنبور، دف، ارغنون، چنگ، سرنای، شیپور و چغانه قدمتی سه هزارساله دارند. سازهای ساخته شده در ایران ازنظرِ چگونگی تولید صدا به سازهای زهی، بادی و کوبه‌ای تقسیم‌بندی می‌شوند و ازنظر جنس نیز به ۳ گروه سازهای فلزی، سفالی و چوبی طبقه‌بندی می‌شوندکه از آن میان چوب نقش برجسته‌تری داشته‌است. چوب، کُنده و تنه درخت توت، بیشترین کاربرد را در ساخت سازهای ایرانی دارد. شاخ حیواناتی مانند قوچ، پوست بره، صدف دریاهای شمال و جنوب و استخوان قلم پای شتر به صورت محدود در ساخت سازها استفاده شده‌است. همچنین در تعداد اندکی از سازها، مانند ساز دوزله، از استخوان ساق پای مرغ ماهی‌خوار ساخته می‌شده‌است

سازسازی درایران دارای پیشینه‌ای کهن است که به سازهای تکامل یافته امروز پیوند خورده‌است؛ مثلاً در ساز تار، فرج‌الله که از هنرمندان منتخب دارالصناعه ناصری بود توانست این ساز را در زمان خود به اوج برساند اما پس از او، هوانس آبکاریان، معروف به یحیی، تحول بزرگی در ساز تار به وجود آورد به طوری که امروزه شکل و ساختمان کنونی تار از روی الگوی یحیی برداشته و ساخته می‌شود.

 

تاریخچه اولین کارگاه پژوهشی ساخت ساز 

نخستین کارگاه سازسازی در ایران ازسال 1334 به پیشنهاد و همت استاد ابولحسن صبا و به سرپرستی استاد ابراهیم قنبری مهر در وزارت فرهنگ و هنر آغاز به کار کرد و قریب به 20 نفر از برجسته‌ترین هنرمندان سازساز کشور دراین کارگاه به فعالیت هنری پرداخته‌اند که میتوان به هنرمندان ذیل اشاره کرد.ابراهیم قنبری مهر، محمد حسین رستمی، منصور بهرامی، بیاض امیرعطائی، حسین زادخیل، علی اصغر زنگنه، حسین صنعتی، سلیم میرتقی، فریدون صالحی، محمود قربانعلی، حسین قلمی، نازی نوری نژاد و محمد آقا ابراهیمی فرد.

سازهایی که توسط اساتید مذکور در این کارگاه ساخته شده است، عبارتند از: هارپ – کنترباس، ویلن، کمانچه، انواع قیچک، رباب ، تار ، سه تار، تنبور، سنتور، قانون، دوتار، عود، دیوان، دهل، نقاره، تمبگ، سرنا، مارنای، دراز نای و بالامان.

ساخت و مرمت آلات موسیقی سنتی در این کارگاه توسط 5 هنرمند انجام می شود . هنرمندان این کارگاه ضمن ساخت و مرمت سازهای مختلف که به دنبال انجام فعالیت های پژوهشی به ضرورت ساخت آنها رسیده اند، به پژوهش در خصوص شناسائی قابلیت های مواد و مصالح مورد استفاده در ساخت ساز با هدف ارتقاع ویژگیهای آگوستیکی سازها و همچنین با هدف افزایش ویژگیهای صوتی سازهای ایرانی با مطالعه بر روی فرم ها و اشکال بخشهای مختلف سازهای قدیمی برنامه های پژوهشی ویژه ای را طراحی و در برنامه فعالیت های کارگاه قرار داده اند. این فعالیت ها با همکاری مراکز علمی و تحقیقاتی و همچنین نوازندگان سازهای مختلف انجام می پذیرد. هنرمندانی که در حال حاضر در این کارگاه مشغول به فعالیت هستند عبارتند از: سید محمد (ایرج) طباطبائی، جواد جوانی، فریبا اسلامبولچی، سیامک قلمی و سمیرا عزیزی.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ساخت تنبک
در قدیم بدنه تنبک را از چوب ، سفال و گاه فلز می ساختند. امروزه برای ساخت آن از نئوپان و پلاستیک نیز استفاده می کنند، اما بیشتر تنبکها از چوب ساخته می شوند. بهترین نوع چوب برای آن ، چوبِ تنة کهنة درخت گردوست که به اصطلاح سازندگان ساز، «سایه خواب » شده و شیرة نباتی آن خارج شده باشد. اجزای تنبک عبارت اند از: دوره یا دهانة بزرگ که روی آن پوست کشیده می شود، تنه ، نفیر یا گلویی ، کالیبر یا دهانة کوچک . تنه را گاه خاتم کاری می کنند و گاه روی تنه شیارهایی می دهند تا هنگام نوازندگی ، به کمک آنها صداهای مطلوب ایجاد شود.

دو تار و کمانچه ترکمن
دوتار ترکمن سه نوع دارد. نوع کوچک آن بیشتر برای کودکان و نوجوانان مناسب بوده و مورد استفاده آموزشی دارد. اما نوع متوسط آن بیشتر در تک نوازی استفاده شده و دوتار بزرگ که صدای بیشتری دارد، مورد استفاده بخشی‌هاست. البته دوتار ترکمن در گذشته بسیار کوچک‌تر از دوتارهای امروز بوده. دلیل آن هم این است که روایتی هست که در آن دوران با توجه به برخی ممنوعیت‌ها، بخشی‌ها به دلیل ترس از آشکار شدن ساز یا صدای آن، کاسه‌ای کوچک برای دوتار می‌ساخته‌اند تا علاوه بر کوچک شدن ساز، صدای آن نیز کمتر باشد.
ساز دیگر موسیقی ترکمنی، کمانچه است. کمانچه ترکمن با کمانچه های موسیقی سنتی ایرانی تفاوت دارد؛ سه سیمه است و کوچک تر و ضخیم تر.

ساخت تار و سه تار
سه‌تار در گذشته سه سیم (تار) داشته و اکنون چهار سیم دارد که سیم سوم و چهارم آن نزدیک به هم قرار دارند و هم‌زمان نواخته می‌شوند و مجموعهٔ آندو رامعمولاً سیم «بم» مینامند. با گذشت زمان کسانی چون ابونصر فارابی، ابوعلی سینا، صفی الدین ارموی و از متأخران ابوالحسن خان صبا لزوم افزایش یک سیم دیگر به این ساز را درک کرده و سه‌تارهای امروزی دارای چهار سیم هستند (این سیم از نظر تاریخی سیم چهارم است ولی سیم سوم خوانده می‌شود). سیم سوم سه تار به سیم مشتاق معروف است و به روایتی از ابوالحسن صبا این سیم را نخستین بار درویشی به نام مشتاق علیشاه به این ساز افزوده است.
برخی از جمله عده‌ای از عرفا به آن «اوتار» نیز می‌گویند.

ساخت چنگهای ارکستری. سنتی. تزئینی و باستانی
چنگ، سازی رشته ای است که با انگشت نواخته می شود که تکنیک نوازندگی در جهان هشت انگشتی است اما تکنیک نوازندگی در ایران طبق اطلاعات استخراج شده از مستندات باستانی، ده انگشتی است.
انواع ساز چنگ یا “هارپ” به چهار دسته کلی چنگ ارکستری، چنگ سنتی، چنگ باستانی و چنگ تزیینی تقسیم می شود که خود ار لحاظ شکل ظاهری به 17 نوع الگو و فرم چنگ تقسیم می شود از جمله “چنگ زاویه دار، چنگ منحنی، چنگ ون ، چنگ لیر(چنگی در یونان که به شکل U است)”.

 

وسایل مورد نیاز برای کارگاه سازسازی

گیره رومیزی : گیره ها انواع و اقسام مختلفی دارند که هر کدام کارایی خاص خود را داشته و در شرایط مختلفی از ان استفاده میشود . شما برای شروع به ساز سازی به دو عدد گیره نیاز دارید . یک گیره که باید توانایی نگه داشتن رنده شماره 6 یا 7 را داشته باشد تا بتوانید جهت ساخت کاسه و تراش ترک رنده بزرگ را به ان ببندید و یک گیره ظریف برای قطعات کوچک مانند سیم گیر – خرک و شیانک و …

رنده : شما در طول فرایند ساخت سه تار به 4 نوع رنده نیاز دارید . 1- رنده شماره 6 برای تراش ترک کاسه و تراز کردن دسته  رنده شماره 4 برای گرد کردن دسته رنده مشتی جهت تراش صفحه و گرد کردن دسته و یک عدد رنده انگشتی برای تراش اولیه و اماده سازی صفحه .

مغار :مغارها سایز بندی های مختلفی دارند . شما برای شروع کار خود به چند مغار تخت در سایزهای 6 و 8 و 10 و 12 نیاز خواهید داشت. هر چند ممکن است بعدها بخواهید سری مغارهای خود را کامل کنید .

تخته سنباده : تخته سنباده یک سطح صاف و کاکلا هموار است که یک سنباده روی ان چسب خورده و برای گونیا کردن نهایی ترکها بعد از رنده کردن استفاده میشود . جهت تخته سنباده میتواید از یک سنگ ساختمانی نیز استفاده کنید . البته باید قبل از چسباندن سنباده از موج نداشتن سطخ ان اطمینان حاصل کنید

اره و کمان اره : از آنجایی که کار ساز سازی بیشترین متریال چوب میباشد و بیشترین کار ان توسط دست صورت میگیرد داشتن سری کامل ابزار نجاری ضروری است – یکی از انها اره میباشد که داشتن یک  اره – یک کمان اره – و یک کمان اره کوچک ظریف بری جهت این امر ضروری است

سوهان و چوب ساب :  داشتن چند سوهان و چوب ساب جهت کارهای مختلف در یک کارگاه سازسازی ضروری است . از چوب ساب برای دور گیری صفحه گرد کردن دسته – ساخت گلویی و غیره … استفاده میشود و از سوهانها نیز برای پرداخت بعد از چوب ساب و ساخت خرک و شیطانک ساز استفاده میشود

چکش : یک چکش 100 گرمی فلزی و یک چکش چوبی از ضروریات کارگاه میباشد .

خط کش فلزی: یک خط کش فلزی 60 سانتی و یک خط کش فلزی 20 سانتی بسار در کار اسفاده میشوند . جهت اندازه گذاری و کشیدن خط طولی دسته ساز جهت برش .

کولیس: کولیس وسیله ای است که بوسیله ان میتوان 3 اندازه بیرونی داخلی و عمق را تا دقت دهم میلیمتر براحتی اندازه گرفت .

پیچ دستی : باید حتما در کارگاه تعدادی پیچ دستی جهت خم زدن ترکها و کارهای متفرقه دیگر وجود داشته باشد

اره فکله : اره فلکه از اصلی ترین دستگاههای ساخت سه تار میباشد . داشتن یک اره فلکه دقیق و محکم که بوسیله ان بتوانیم ترکهایی سه تار به ضخامت 3 میلیمتر را ورق کنیم بسیار ضروری است

کف رنده : یکی دیگر از دستگاهای بسیار مهم و کاربردی در ساز سازی کف رنده است .از کف رنده برای تراز کردن یک دم و رو الوار چوب استفاده میشود .هنگامی ک بخواهیم ترک برش دهیم باید سطحی از چوب که به گونیای اره فلکه میچسبد کاملا صاف و گونیا شده باشد که بوسیله کف رنده این کار انجام میشود و از طرفی در  اماده سازی و 4 تراش کردن دسته کف رنده بسیار کاربرد دارد.

گندگی: گندگی از ضروریات موجود در کارگاه نیست ولی جهت تجهیز کارگاه خود میتوانید بعد از راه اندازی کارگاه یک گندگی داشته باشید . برخی از ساز سازها از گندگی برای یک ضخامت کردن ترکهای ساز استفاده میکنند ه در این روش پرت کار بسیار زیاد است و بدلیل نازک بودن ترکها امکان شکستن ترک زیر فشار گندگی وجود دارد. جهت این امر بهتر است از درام سندر استفاده شود .

درام سندر: داشتن این دستگاه هنگام شروع کار از ضروریات نمیباشد ولی برای انان که بطور حرفه ای ساز میسازند از ضروریات است . درام سندر کاملا مانند گندگی عمل کرده ولی بجای تیغه عمل براده برداری را یک غلطک سنباده ای نجام میدهد و امکان شکستن ترکها در این دستگاه به صفر میرسد . با استفاده از این دستگاه میتوان ورقه های چوبی را براحتی تا ضخامت 1 میلیمتر و یا حتی کمتر رساند . این دستاه برای اولین بار توسط ساز ابزار در کشور عرضه شده است .

مکنده : معمولا دستگاهای نجاری همیشه یک خروجی جهت اتصالبه مکنده دارند با این دستگاه از پخش شدن پوشال و خاک چوب در محیط کارگاه جلوگیری میشود و تا حد بسیار زیادی در پاکیزه نگه داشتن محیط کارگاه بسیار موثر است

هوا کش : بهتر است همیشه یک هواکش کم صدا در محیط کارگاه روشن باشد تا گردو خاک ناشی از سنباده کاری و خاک چوب که در هوا معلق است و با چشم قابل رویت نیست را به بیرون هدایت کند .

اره میزی: اره میزی از ضروریات شما برای شروع ساز سازی نمیباشد ولی بعد ها میتوانید از ان داشته باشید و در کارها از ان اسفاده کنید . بنده در کارگاه خود فاق کاسه و زبانه دسته را بصورت کامل با استفاده از این دستگاه انجام میدهم البته هر سازنده ای ممکن است با توجه به تجربیات خود به یک نحو از این دستگاه استفاده کند .

 

 

فرز مشتی : فرز مشتی ممکن است در ابتدای کار به درد شما نخورد ولی بعدها بسیاری از کارهای مربوط به ساز سازی را میتوان به وسیله ان انجام داد . با استفاده از فرز مشتی میتوان شیارهای کاملا منظم و یکنواخت روی دسته ایجاد نمود یا دسته را گرد کرد و یا صفحه ساز را بعد از چسباندن دور گیری کرد . خریدن این وسیله را در ابتدای کار پیشنهاد نمیکنم . شما باید ابتدا تمامی مراحل مختلف ساز را بتوانبد با دست انجام دهی و به مهارت کافی دست پیدا کنید . بعد کم کم به سمت دستگاههای برقی بروید . درست است که استفاده از این ابزارهای برقی کار را سریع و بهتر انجام میدهدولی اگر تجربه و مهارت کافی در استفاده از این ابزار الات را نداشته باشید ممکن است سبب  حوادت جبران ناپذیری شود.

برقو و گوشی تراش : برقو و گوشی تراش از اصلی ترین ابزار های دستی هر ساز سازی میباشد . با استفاده از این دو ابزار ساق گوشی و سوراخ گوشی کاملا با یک شیب استاندارد مخروط میشوند که این امر در کوک کردن راحت ساز و کوک خالی نکردن ساز بسیار اهمیت دارد.

دستگاه خراطی: دستگاه خراطی در ابتدای کار ممکن است زیاد به کار شما نیاید ولی بعدها خواهید دید که داشتن یک دستگاه خراطی در کارگاه بسیار ضروری و مفید است و بسیار یاز کارها را میتوان بوسیله ان انجام داد . البته جهت کارگاه ساخت کمانچه داشتم یک دستگاه خراطی بسیار ضروری و مهم است .

سنباده دیسکی : سنباده دیسکی در هر کارگاهی بسیار ضروری میباشد . سنباده دیسکی بطور کلی در هر کارگاهی مورد استفاده قرار میگیرد .

اجاق گاز : از اجاق گاز برای جوشاندن ترکها و داغ کردن قالب در کارگاه استفاده میشود .

ظرف اب : جهت ساخت سه تار و یا تنبور ما نیا به یک ضرف بلند داریم که بتوانیم ترکهای سه تار و پیشانی سه تار که حدود 70 سانت طول دارد را در آن قرار داده و بجوشانیم .

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *