مقاله ها

صنایع دستی چیست؟

مفاهیم و تعاریف

 

از زمانی که بشر خود را شناخت، برای تامین نیازهای اولیه‌ی خود دست به تغییر طبیعت و به عبارتی کار بر روی طبیعت زد. اولین دست‌ساخته‌های بشر ابزارآلاتی بودند که برای شکار و دفاع از خود می‌ساخت. یکجانشینی بشر به واسطه‌ی اشتغال به کشاورزی و دامداری، منجر شد تا آدمی به فکر ساخت فرآورده‌های متنوع از نظر کارایی و چشم‌گیر از نظر زیبایی‌شناختی بیفتد. استفاده از گل و ساخت ظرف های سفالی نمونه ای از دست ساخته های اولیه انسان بود که با اختراع چرخ سفالگری تحولی شگرف در این صنعت پدید امد و سبب ظهور سفال هایی بسیار زیباتر و با دوام تر گشت. کشف فلزات و نیازهایی که در راستای آنها برای بشر ایجاد شد، منجر به ساخت بیشتر ابزراها و وسایل دست ساز در زندگی انسان ها گشت. بنابراین روستاهای کوچک اولیه نخستین زادگاه صنایع دستی محسوب می‌شوند. با پیشرفت فنون و رشد تمدن‌ها صنایع دستی نیز رشد روزافزونی به خود گرفت. صنایع دستی و یا هنرهای صناعی از مهم‌‌ترین محصولات تولیدی هر کشوری است. این محصولات دارای هر دو کاربرد تزئینی و استفاده در زندگی روزمره هستند که به روش‌های سنتی ساخته می‌شوند.

مي توان گفت كه صنايع دستي گزارشي از هويت افراد و در جمع آنها هويت مجموعه يك قوم و قبيله و در نهايت يك ملت است. بررسي اين امر نياز به دقت و پي جويي دارد به اختصار مي‌توان گفت كه صنعت دستي هر قوم، گوشه اي از هويت يك قوم را در گذشته تاريخي اش بيان مي‌كند و يكي از عوامل اساسي معرفي اقوام به يكديگر و نشان دادن عواطف و احساسات آنها با ظرافت‌ها است كه در يك قوم وجود داشته است. به طور کلی می‌توان گفت که هنرهای صناعی و یا صنایع دستی شاخه‌ای از هنرهای سنتی هر کشور است که یک یا چند و یا تمامی مراحل ساخت آن به وسیله‌ی دست صورت گرفته و مواد اولیه‌ی آن به صورت بومی تهیه می‌شود. به دلیل عدم استفاده از ماشین‌آلات سنگین صنعتی، هر کالای تولیدی در این حیطه با دیگری متفاوت بوده و حاصل تلاش دستان یک هنرمند با تولیدات دیگری یکسان نیست. برای تولید دست‌ساخته‌های صنایع دستی نیازی به تکنولوژی پیشرفته و دانش فنی کارشناسان خارجی نبوده و دانش تولید آن به صورت بومی و نسل به نسل منتقل می‌گردد. صنایع دستی به دلیل داشتن ویژگی‌های خاص خود تبدیل به یک هنر-صنعت شده که با سرمایه‌گذاری اندک و سودآوری فراوان در بازارهای داخلی و خارجی همراه است.

صنایع دستی دارای اهمیت اقتصادی و فرهنگی فراوانی است. این صنایع نشانگر فرهنگ و میراث جامعه است و به عنوان سمبلی شناخته میشود که به طور واقعی برای به تصویر کشیدن فرهنگ روزانه مردم است. نقش صنایع دستی در اقتصاد جوامع در حال رشد بعنوان مکمل فعالیتهای اصلی باعث شده اقتصاددانان در ملاحظات خود به این رشته توجه خاصی مبذول داشته و آنرا بعنوان اهرم قوی در حل مسائل اقتصادی و راه حل مناسبی در چاره یابی بحرانها بکار گیرند. نمونه بارز این درک حمایت و تقویت صنایع دستی و روستائی در تمام کشورهای در حال رشد است.حال آنکه توسعه اقتصادی کشورهای پیشرفته امروزی با محو کامل حرف کوچک و صنایع دستی آنها حاصل شده . بررسی وضعیت اشتغال در کشورهای توسعه یافته آنان را متقاعد ساخته که صنایع دستی و سنتی را بعنوان عامل مکمل در اقتصاد بایستی مورد توجه و حمایت قرار دهند. از این رو به دلیل اهمیت آنها  ۱۰ ژوئن به عنوان روز جهانی صنایع دستی نامگذاری شده است. روزی برای گرامیداشت هنر و آثاری که مردان و زنان سخت کوش کشورها، آن ها را با دل و جانشان تولید می کنند. در دنیای خشن امروز که نشانه استیلای تکنیک بر روح انسان است، صنایع دستی یعنی دمیدن روح لطافت به این زندگی خشن و انسان تا هست لطافت را می خواهد و صنایع دستی این نیاز مبرم انسان را برآورده می کند.

 

صنایع دستی دارای تعاریف گوناگونی است که در زیر به برخی از آن‌ها اشاره خواهیم کرد:

  • هنرهای صناعی (صنایع دستی) بخشی از هنرهای سنتی است که حقیقت متعالی هنر را با فنون و مهارت‌های صنعتی متناسب آمیخته و با قابلیت تکثیر در متن زندگی فردی و جمعی عرضه کرده است (گروه هنرهای سنتی فرهنگستان هنر- نامه‎ی شماره‌ی ٩٩۴ مورخ ١۶/٠٧/٨۶ فرهنگستان هنر به دفتر برنامه‌ریزی و تالیف آموزش‌های فنی و حرفه‌ای و کار و دانش)
  • صنایع دستی ایران مجموعه‌ی وسیعی از رشته‌ها و صنایع بدیع است که با محوریت هنر و ذوق زیباشناختی و خلاقیت اقوام ایرانی و با بهره‌گیری و با کاربری در زندگی مردم، تولید گردیده و از قدمتی به تاریخ کهن ایران برخوردار است (سازمان صنایع دستی ایران- ١٣٨٣)
  • صنایع دستی به محصولاتی اطلاق می‌گردد که کاملا توسط «دست» یا «دست و ابزار» تولید می‌گردد. با استفاده از ابزار مکانیکی مادامی که نقش و کار دست به عنوان مهم‌ترین و اصلی‌ترین عامل تولید باقی بماند بلامانع می‌باشد.
  • صنایع دستی از مواد خام تولید شده و قابلیت آن را دارد که به تعداد نامحدود تولید گردد. این محصولات می‌توانند کالای (سرمایه‌ای) و مصرفی (کاربردی) هنری دارای جنبه‎‌های زیبایی‌شناختی، خلاقانه و تزئینی دارای بار فرهنگی، سنتی و دارای جنبه‌ی نمادین دینی و اجتماعی باشد (سمپوزیم بین‌المللی یونسکو- ITC مانیل فیلیپین سال ١٩٩٧)
  • صنایع دستی مجموعه‌ای از دست‌ساخته‌ها را شامل می‌گردد که با استفاده از مواد اولیه‌ی طبیعی و بومی به کمک دست و ابزار ساخته می‌شود. این دست‌ساخته‌ها متاثر از سابقه‌ی تاریخی، ویژگی‌های فرهنگی، ویژگی‌های جغرافیایی مکان تولید، عادات اجتماعی، باورهای سنتی، معیارهای زیبایی‌شناختی بومی و ملی و نیز ذوق هنری و خلاقیت فردی سازنده‌ی اثر است.
  • صنایع دستی از نگاه سازمان یونسکو عبارتند از محصولاتی که تماما با دست و با به کمک ابزار ساخته شده‌اند. می‌بایست مهم‌ترین بخش در تولید محصول تمام‌شده، کار دست صنعتگر باشد. استفاده از ابزار مکانیکی مجاز است. صنایع دستی از مواد خام و به تعداد نامحدود ساخته می‌شوند. این محصولات ممکن است ابزاری، زیبایی‌شناختی، هنری، خلاقانه، دارای بار فرهنگی، تزئینی، کاربردی، سنتی و یا از لحاظ مذهبی و اجتماعی نمادین و مهم باشند.
  • صنایع دستی به آن رشته از صنایع اطلاق می شود که تمام یا قسمتی از مراحل ساخت فرآورده‌های آن با دست انجام گرفته و در چهارچوب فرهنگ و بینش‌های فلسفی، ذوق و هنر انسانهای هر منطقه با توجه به میراث‌های قومی آنان ساخته و پرداخته می‌شود (شورای صنایع دستی ایران- ١٣۴٨)
  • صنایع دستی به مجموعه‌ای از «هنر-صنعت»‌ها اطلاق می‌شود که به طور عمده با استفاده از مواد اولیه‌ی بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به کمک دست و ابزار دستی موجب تهیه و ساخت محصولاتی می‌شود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته و همین عامل وجه تمایز اصلی این گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه‌ای است (گروهی از کارشناسان سازمان صنایع دستی ایران- ١٣۶٢

 

خراطی

برای شناخت بهتر روند تحول صنایع دستی و درک بهتر جایگاه آن در شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی امروز، بهترین راه مقایسه صنایع دستی با صنایع ماشینی جدید می باشد. این تفاوت ها عبارتند از:

صنایع دستی مثل قصه ها، اسطوره ها، فولکلورها و سایر دانش ها و مهارت های بومی حاصل تجربه جمعی یک قوم و ملت است. همه مردم و نهادهای اجتماعی در تولید صنایع دستی نقش اساسی دارند، از این روست که خالق آنها ناشناخته مانده است. هر هنرمند متاثر از شرایط اجتماعی چیزی بدان می افزاید و این امر سبب پیوند صنایع دستی و روح قوم شکل دهنده هویت و شخصیت صنایع دستی است، درست برخلاف صنایع ماشینی که سازنده آن افراد معینی هستند و نام اکثر آنها در تاریخ علم و تکنولوژی ثبت شده است. به تعبیر دیگر صنایع دستی محصول تاریخ و فعالیت های تاریخی و محصول تجربه جمعی یک قوم یا ملت خاص است، اما صنایع جدید اگر چه با شرایط اجتماعی نسبت و روابط گوناگونی دارد اما از لحاظ منشا
و تولید متفاوت است، تا آنجا که ماشین جای انسان می نشیند.

در تقابل صنایع دستی با صنایع جدید نکته دیگری که قابل اشاره است حجم تولید صنایع دستی است که بویژه در گذشته بسیار کم و منحصر بفرد بوده است و همین منحصر بفرد بودن باعث می شود که کارکردهای غیر اقتصادی، یعنی کارکردهای فرهنگی و اجتماعی بیابد، در حالی که صنایع جدید بیشتر با هدف کسب سود و در مقیاس انبوه تولید می شود.

اگر چه صنایع جدید از ویژگی های جامعه مولد تاثیر می گیرند، اما کمتر حامل نمادهای قومی و ملی است. بطور مثال خودروی تویوتای ژاپنی نشانی از فرهنگ و تمدن گذشته ژاپن را با خود ندارد، درحالی که بطور مثال در گلیم های بافت منطقه بلوچستان به دلیل کمبود آب و سرسبزی، افراد آرزوی خود را برای داشتن سرزمینی سبز با بافت رنگ های بسیار شاد در ا ین گلیم ها بیان کرده اند.

ویژگی دیگر، معنا پذیری صنایع دستی است. این صنایع به دلیل آنکه با ایدئولوژی و شرایط جغرافیایی و محیط یک جامعه رابطه نزدیک دارند به سهولت می توانند انبوهی از باورها و ارزش ها و ویژگی های فرهنگی محیط را با خود حمل کنند، به این ترتیب قابلیت تاویل پذیری و تفسیر پذیری را دارند. این بدان معنا نیست که صنایع جدید معنایی ندارند اما آنها نه نماینده باورهای یک قوم بلکه به گونه ای هستند تا مورد پسند همگان بوده و به بازارهای جهانی دست پیدا کنند

 

ویژگی‌های عمومی صنایع دستی

سازمان جهانی مالکیت معنوی (WIPO) ویژگی‌های عمومی صنایع دستی را به شرح زیر بیان می‌کند:

  • بکارگیری ابزار ساده در ساخت آنها
  • عدم نیاز به دانش فنی پیچیده نسبت به سایر صنایع
  • ناهمانندی و عدم تشابه فرآورده‌های تولیدی با یکدیگر
  • ریشه گرفتن از فرهنگ، اعتقاد، باورها، آداب و رسوم منطقه
  • امکان تأمین بخش عمده‌ی مواد اولیه از منابع داخلی
  • قابلیت عرضه به بازاهای جهانی به عنوان یک محصول فرهنگی و هنری
  • کمک به توسعه‌ی صنعت گردشگری و نشر ارزش‌های فرهنگی
  • سرمایه‌گذاری کم و کاربری زیاد
  • بالا بودن ارزش افزوده‌ی تولید
  • قابلیت جنبه‌های کاربردی-تزئینی محصول
  • سهولت در ایجاد توسعه و جابه‌جایی مکان کارگاه (مراکز تولید)
  • سهولت در انتقال تجربیات و دانش فنی تولید وانتقال تجربیات و رموز و فنون تولیدی به صورت سینه به سینه و یا طبق روش استاد و شاگردی

در حالت کلی صنایع دستی را می‌توان به سه دسته صنایع دستی هنری، هنری-مصرفی و مصرفی تقسیم کرد. این صنایع به‌دلیل ظرافت‌های طراحی دستی نسبت به محصولات کارخانه‌ای متمایز هستند. از مهم‌ترین ویژگی‌های صنایع دستی می‌توان به استفاده از مواد اولیه ساخت داخل کشور اشاره کرد. ارزش افزوده این محصولات نیز با توجه به سرمایه‌گذاری اولیه بسیار بالا است و امکان گسترش این صنعت در نقاط محروم و روستایی وجود دارد. میزان آسیب این صنعت به محیط زیست نیز در مقایسه با آثار مخرب صنایع مدرن و ماشینی بسیار ناچیز است.

صنايع دستي چنان که گفته شد بخشي از صنايع اوليه است و چون ديگر صنايع مي تواند داراي اثرات بسيار مثبت اقتصادي و اجتماعي باشد، از جمله: در بالا بردن سطح اشتغال، در ازدياد درآمد سرانه، در توليد ملي، در توسعه گردشگري و مبادلات فرهنگی و در توسعه صادرات. بنابراین مي توان با ايجاد نوآوري در رشته هاي صنايع دستي و بررسي نياز بازار و سلايق موجود در کالبد صنايع دستي روح تازه اي دميد، و با آشنا کردن جوانان با اين رشته ها ماندگاري آنان را تامين کرد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *