مقاله ها

حصیربافی را بهتر بشناسیم

بافتن در لغت به معنای تنیدن دو ماده در هم است. حصیربافی روشی جهت ساخت محصولاتی از انواع گیاهان انعطاف پذیر می باشد که بطور سنتی از منشاء گیاهی همچون نی باتلاقی مناطق گرمسیر، بامبو، چوب خیزران، ترکه بید، بوریا، برگ درخت خرما و ساقه گندم ساخته می شوند.

تاریخچه حصیر

حصیر و حصیر بافی اصولا در مناطق مختلف دنیا وجود دارد و بیشتر در مناطق حاشیه نشین رودخانه ها دیده میشود.  در مصر باستان حصیر از چمنزارها و نی­ های کناره باتلاق ها ساخته می شد. باستان شناسان در مصر باستان در مقبره های فراعنه صندوقچه، سبد، جعبه، کلاه گیس و صندلی حصیری را کشف کرده اند.

در ایران حصیربافی در شهرهای کناره­ رودهای شمالی و جنوبی کشور به چشم می خورد  که با الیاف گیاهی مختص آن مناطق ساخته می شوند. در ایران باستان، امپراتوری هخامنشی از حصیر در سپرهای میدان جنگ استفاده شده است.

محبوبیت حصیر از مصر و ایران باستان به روم باستان منتقل شد. بطوریکه در قرن 16 و 17  در کشورهای اروپایی کاملا رواج می یابد. در عصر اکتشاف هنگامی که تاجران دریانورد از جنوب شرقی آسیا با نخلی بنام خیزران بازگشتند، حصیر بافی افزایش چشمگیری یافت. چوبهای خیزران از حصیرهای سنتی اروپا قویتر هستند ، می توان با جدا کردن ساقه چوب خیزران از هسته نرم داخلی آن استفاده کرد. در قرن نوزدهم محصولات حصیربافی شده در اروپا و به ویژه انگلیس و آمریکای شمالی محبوبیت بالایی بدست آوردند.

ارزان بودن و مقاومت در برابر آب و هوای سخت ، سازگاری با ساخت لوازم مختلف، مردم را برای خرید آن مشتاق تر کرد و با توجه به نوع حصیر، از ساخت زنبیل گرفته تا مبلمان های حصیری این هنر گسترش یافت. حصیر و حصیربافی انواع مختلف دارد و دلیل آن نوع حصیر، دوام و مناطق رویش آنها است که می تواند بر قیمت و نحوه کارکرد آن تاثیر گذار باشد. در میان انواع حصیرها خیزران و بامبو مقاومت بالایی دارند و برای ساخت لوازم منزل از آن استفاده می شود.   

آیا چوب بامبو همان خیزران است؟

در ابتدا باید ببینیم چوب خیزران چیست. خیزران یک نخل طبیعی تجدید پذیر است که در مناطق گرمسیری آفریقا ، آسیا و استرالیا رشد می کند و برای مبلمان ، صنایع دستی و مصالح ساختمانی از آن استفاده می شود.چوب خیزران از لحاظ ظاهری تشابه بسیاری به بامبو دارد از این رو آن دو را یکی می دانند. چوب خیزران یک چوب تو پر است ، اما بامبو تو خالی است. با وجود اینکه خیزران تو پر است اما انعطاف پذیری بالایی دارد. به عنوان مثال به دلیل فرم زیبا و انعطاف پذیری چوب های خیزران از آنها بیشتر در ساخت مبلمان استفاده میشود . یکی دیگر از امتیازات خیزران مجموعه رنگ های طبیعی آن است. بنابراین به دلیل ماندگاری و دوام طولانی آن قیمت محصولات ساخته شده بالا است.

 

مناطق حصیر بافی در ایران

حال که با نگاهی کلی به مبحث حصیر بافی در جهان و چوب های خیزران و بامبو آشنا شدیم بهتر است به حصیر و حصیربافی در ایران بپردازیم. اقلیم، فرهنگ، نوع و جنس الیاف می تواند بر روی لوازم مصرفی مردم تاثیر گذار باشد. مسلما نخل نشینان جنوب یادگرفته اند که چگونه با شاخه و برگ و پوسته های درخت خرما بادبزن، زیرانداز، زنبیل و ظروف بسازند و به طبع آن در مناطقی که بامبو زیاد می روید استفاده از بامبو بیشتر مورد توجه مردم آن مناطق قرار گرفته است.بافتن و تنیدن این حصیرها که با ذوق و خلاقیت خالقان آن همراه است، سینه به سینه به آیندگان انتقال یافت و تقریبا می توان گفت امروزه در اکثر مناطق جهان بافت های یکسانی به چشم می خورد.

در شمال کشور زندگی در مناطق سرسبز در طرح و بافت زنان آن دیار نیز خودنمایی می کند. حصیرهای بافت زنان شمال رنگین و دارای گل ها و بافت هایی الوان است که تفاوت منطقه ای را به وضوح می توانیم در حصیربافی های ساده، یکدست و کلاسیک خطه های جنوب ببینیم. طرح هندسی دارای رنگ ها و طرح های شاد که بیشتر از ساقه گندم، برنج، و ساقه برخی گیاهان حاشیه تالاب درهم تنیده می شود.

 

 

 

 

 

در مناطق هرمزگان و بندرعباس، قشم، بوشهر به دلیل وجود نخل خرما در این شهرها، مردم خلاق و خوش ذوق آن مناطق، از ظروف آشپزخانه گرفته تا سبدهای تزئینی را می سازند که همگی از کیفیت بالا و زیبایی خیره کننده ای برخوردار هستند. البته در نواحی خوزستان و سیستان به دلیل گرمای هوا ، بیشتر لوازمی ساخته می شود که مردم را کمی خنک نگه دارد و بومیان را از گرمای طاقت فرسای این مناطق حفظ کند.

چه در مناطق شمالی و چه در مناطق جنوبی، دو نوع بافت در حصیربافی وجود دارد یکی مشبک که به آن بافت درهم نیز گفته می شود و دیگری پیچشی یا مارپیچ است. با توجه به ذوق و آداب هر منطقه می توان دیگر روش های بافتی را نیز در وسایل حصیری مشاهده کرد.

حصیربافی اغلب توسط زنان هنرمند میناب، بشاگرد، بندرلنگه و اطراف آنها انجام می شود. محصولات حصیری شامل: فرشهای حصیری ، پنکه ای ، نوعی سبد حصیری گرد با درب، نوعی زیر لایه برای پوشاندن سقف خانه های روستایی ، درب شیشه ، نوعی سینی گرد و بزرگ ، گلدان حصیری ، ظرف میوه، کاسه ای برای نگهداری نان می باشند.

انواع حصیربافی

با توجه به مواد اولیه حصیر که موجب تفاوت در شکل بافت می شود اسامی بافت ها نیز تغییر می کند.   به عنوان مثال چم بافی، مروار بافی، ترکه بافی، بامبو بافی، سیس بافی، پسیک بافی، مغ بافی، کپو بافی، سوند بافی، ارغوان بافی، درج بافی انواع حصیربافی هستند. اگر بخواهیم خیلی دقیق به مقوله بافت نگاه کنیم پسیک بافی از برگه  اطراف خرما و مغ بافی از برگ های جوان داخلی درخت خرما ساخته میشود که با توجه به نوع برگ آن اسم متفاوتی به خود گرفته است.  سوند بافی(شاخه‌ی برگ‌دار درخت خرما برای ساخت پوشش و سایه بان)، سیس بافی که در جنوب استان هرمزگان از الیاف کناره خرما تهیه می شود برای ساخت محصولاتی همچون پادری- حصیر- سبد و طناب ضخیم کاربرد دارد.

هر محصول یک نام اختصاصی برای خود دارد:”تک” نوعی زیرانداز حصیری- “نولک” نوعی سبد دسته دار حمل علوفه و ماهی- “کتل” نوعی زنبیل- “سوند”حصیر برای ایجاد حصار-“قفس”حصیر برای نگهداری مرغ- “پروند” برای چیدن خرما از درختان خرما است.

تفاوت چم بافی با ترکه بافی

ترکه بافی و چم بافی  به دلیل شیوه بافت مشابه، شباهت های بسیاری دارند از این رو برای افراد غیر بومی و نا آشنا تفاوت آنها کمی مشکل است. ترکه بافی در شوش با ساقه و پوست نورس درخت بید انجام می شود. چم بافی همانطور که از اسم آن پیدا است از ساقه ای به نام چم بافته میشود. روستاییان اطراف مراغه به چم بافی که نام دیگر آن موسن بافی است توجه بیشتری دارند. چم بافی به دلیل شکل ساقه های چم، بافتی نامنظم تر به خود می گیرد.

 

8 مزیت استفاده از محصولات حصیری

1.اولین و مهمترین مزیت محصولات حصیری قابل بازیافت بودن آنها به چرخه محیط زیست است.

2.همه ما برای خرید لوازم و وسایل به دنبال اجسام با دوام هستیم، حصیرها به دلیل بافت گیاهی خود دو خصیصه قابل بازیافت و بادوام بودن را دارا هستند.

3. ابتدا چشم هر خریدار متوجه ظاهر محصول میشود. تنوع در ساختار و بافت محصولات حصیربافی شده خود دلیل خاص بودن و زیبا بودن آنها است.

4.حمل و جابه جایی راحت محصولات حصیری به دلیل سبکی مواد تشکیل دهنده آن یکی از محاسن مورد قبول اکثر افراد است.

5. در مقابل رطوبت مقاوم هستند. به دلیل اینکه این الیاف گیاهی می باشند رطوبت به آنها آسیب نخواهد زد. حتی برای نگهداری و دوام بیشتر آنها باید هر از گاهی آنها را مرطوب کرد.

6. حس زیبای طبیعی بودن اجناس تنها حس آرامش بخشی است که در دنیای مدرنیته و خشک صنعتی می توانیم به خانه های خود دعوت کنیم.

7. حصیر بافی یک هنر بومی و سنتی از مردمان مناطقی خاص است که این کار می تواند هنر اصیل آن مناطق را حفظ و احیا کند.

8. اکثر افراد بومی مناطق جنوبی و شمالی ایران در سنین مختلف برای امرار معاش و کسب درآمد به هنر حصیربافی روی آورده اند که می تواند کمکی جهت کارآفرینی مردم این خطه از کشورمان باشد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *